زبانِ بی‌پرده‌ تصویر؛ کاریکاتور در بازخوانیِ تلاقیِ «سیاست و اقتصاد»

کاریکاتورها با زبانِ موجز و اثرگذارِ تصویر، می‌توانند پیچیده‌ترین واقعیت‌های سیاسی را به شکلی روشن و قابل‌فهم برای افکار عمومی بازنمایی کنند.

در حوزه‌ سیاست و جنگ، کاریکاتور نه‌تنها ابزاری برای نقد قدرت و افشای تناقض‌هاست، بلکه می‌تواند درد، رنج و پیامدهای انسانی بحران‌ها را بی‌واسطه به مخاطب منتقل کند.

از این‌رو، کاریکاتوریست‌ها در خط مقدمِ آگاهی‌بخشی قرار دارند؛ هنرمندانی که با چند خط، روایت‌هایی عمیق‌تر از بسیاری از گزارش‌ها و سخنرانی‌ها خلق می‌کنند.

سید محمدجواد طاهری یکی از چهره‌های هنر انقلاب مازندران و یکی از کارتونیست‌های برجسته شهرستان بابل در گفت‌وگو با ایسنا از اثرگذاری این هنر در جنگ روایت‌ها می‌گوید.

کاریکاتور؛ فراتر از سرگرمی، یک رسانه استراتژیک

طاهری اظهار کرد: ما معمولاً برای نمایش دادن افراد و هویت‌های مختلف به نمادپردازی نیاز داریم؛ اما وقتی می‌خواهیم به اقوام و نژادهای ایرانی اشاره کنیم، نیازی به نمادپردازی نیست و کافی است از مشخصات اصیل ظاهری و پوشش آن‌ها بهره بگیریم، کاریکاتور برخلاف تصور عمومی، یک اثرِ دفعی نیست؛ بلکه اثری است که در طولانی‌مدت به ثمر می‌نشیند، با این حال، کاریکاتور از اقبال بیشتری برخوردار است؛ چرا که گاهی با یک اثرِ «نقطه‌زن»، یک موج رسانه‌ای ایجاد کرده و زمینه را برای پیشروی در یک مطالبه مردمی فراهم می‌کند.

چالشی به نام حزب‌زدگی و مصلحت‌سنجی

این هنرمند بابلی تصریح کرد: بزرگترین چالش یک کاریکاتور، ادامه حیات به‌عنوان یک کارتونیستِ متعهد است، کمتر پیش می‌آید که از کاریکاتورِ جریان‌ساز و منتقد حمایت شود و کارتونیستِ مستقل اغلب در معرض دو خطر است، یا به ورطه سانتی‌مانتالیسم می‌افتد و یا احزاب قدرتمند، قلمش را به بندِ «حزب‌زدگی» می‌کشند، با این وجود، مسئولینِ امروز نسبت به نقدِ طنز هوشیارتر شده‌اند؛ برخی از زبانِ گزنده‌ کاریکاتور هراس دارند و برخی دیگر، آن را فرصتی برای اصلاح و نفعِ عمومی می‌بینند.

ترسیمِ «ایرانِ قوی» در میان انبوهِ تهدیدها

وی یادآور شد: برای خلاصه‌سازی وضعیت یک شهر یا جامعه، کاریکاتور بهترین قالب است، ترجیح شخصی من این است که در کنار نمایه‌های راوی مشکلات، از نمادهای «امید به آینده» نیز استفاده کنم، برخلاف کارتونیست‌های نسل‌های گذشته که مجبور بودند ایرانِ آباد را تنها در خیال تصور کنند، ما خوش‌سعادتیم که در این نسخه از ایران زندگی می‌کنیم و دغدغه‌ قلم‌هایمان، غنی‌سازی مؤلفه‌های پیشرفت است، می‌خواهم بارهای برزمین‌مانده را بردارم و حرف‌هایی را بزنم که به خاطر تعارفات و مصلحت‌پنداری‌ها، ناگفته می‌مانند.

تغییر روایت؛ از «آمریکایِ اتوکشیده» تا «چهره‌ی بدوی»

طاهری خاطرنشان کرد: شبکه‌های ضدایرانی هزینه‌های هنگفتی می‌کنند تا روایت‌ها را به دست بگیرند و متأسفانه نفوذ کلام دارند، در شرایطی که جای راست و دروغ، مظلوم و متجاوز، و شهید و جلاد عوض می‌شود، باید طرحی نو درانداخت، مفاهیم برای طراح باید به بلوغ برسند؛ مثلاً در بازنمایی آمریکا، دیگر از شخصیتِ کت‌وشلواری استفاده نمی‌کنیم، حالا دیگر نقاب از چهره‌ کثیف این رژیم تروریستی افتاده است و از ظاهرِ بدوی و حیوانی برای نمایش آن استفاده می‌کنیم.

از «دفاع مقدس سوم» تا صف‌آرایی در جبهه کاریکاتور

وی یادآور شد: از زمان ظهور داعش، دریافتیم که باید گروه گروه شویم و خود را برای مبارزه در «جبهه کاریکاتور» آماده کنیم، جبهه‌ای که بسیاری از متولیانِ فرهنگ آن را جدی نمی‌گیرند، در حالی که قدرتِ بیانِ عمیق‌ترین پیام‌های انسانی و روایت حماسه‌ها را دارد، امروز ما در «دفاع مقدس سوم» و با مبعوث شدن دوباره ملت، نقش میدانی هنرمندان را ضروری‌تر از همیشه می‌دانیم و با همین کاریکاتورها، در کنار مردم در راهپیمایی‌ها حاضر می‌شویم تا شعارهایی مثل «ما مسلح به الله‌اکبریم» را در قالبی نو و اثرگذار، بازآفرینی کنیم.

طنز، فراتر از خنده؛ از ابلاغ غیرمستقیم پیام تا نقش‌آفرینی کاریکاتور در روایت جنایات

این هنرمند بابلی خاطرنشان کرد: طنز یک صنعت ادبی است که در کاریکاتور، جلوه‌ای بصری پیدا کرده است، برخلاف تصور رایج، طنز لزوماً به معنای «بانمک بودن» نیست؛ بلکه گاهی سیاه‌ترین و تلخ‌ترین رویدادها را روایت می‌کند، چرا که در وهله نخست، طنز ابزاری برای ابلاغ غیرمستقیم و غیرعادی پیام است و از شگردهایی مانند کنایه، وارونه‌گویی و تشبیه بهره می‌گیرد.

وی ادامه داد: از همین رو، کاریکاتور از دیرباز یکی از مهم‌ترین سکوهای روایت جنایات صهیونیسم در فلسطین بوده است؛ بی‌آنکه به ساحت مقدسات و محرمات لطمه‌ای وارد شود.

طاهری با اشاره به اینکه هوش مصنوعی نیز ابزاری است که اگر در جایگاه درست خود به کار گرفته شود، می‌تواند بسیار مفید باشد، افزود: اما اگر فریب ظاهر آن را بخوریم و برایش نقشی فراتر از ظرفیت واقعی‌اش قائل شویم و آن را جایگزین خلاقیت و ابداع انسانی کنیم، در مسیر نادرست گام برداشته‌ایم.

وی گفت: به باور من، اثری ماندگار خواهد بود که در زمان مناسب، با نگاه تخصصی و با نیت ابلاغ پیام حق تولید شده باشد.